نگاهي به وضعيت كتابداري در ايران و جايگاه كتابداران

نويسنده: پروانه بندپي

براي دريافت <بوف كور> صادق هدايت به كتابخانه رفته بود و از كتابدار مي خواست كه كتاب را برايش بياورد. كتابدار با قيافه اي حق به جانب، آن را منحرف كننده و بي ارزش عنوان مي كرد و از او مي خواست كه قيد آن كتاب را بزند و كتابي ديگر ببرد. گرچه از او اصرار بود و از كتابدار انكار، اما سرانجام موفق شد كتابي را كه معلوم بود سال ها در كتابخانه گرد و غبار خورده، دريافت كند.
    
    يكي دو هفته بعد، آن كتابدار را از كتابخانه برداشتند و يك كتابدار واقعي به جاي او مشغول كار شد.
    
    
    
    كتابداري؛ شغل يا حرفه؟
    
    با اين كه كتابداري در ايران از دهه 1340 پا به عرصه وجود گذاشت، اما هنوز گويا ميان مردم و حتي بسياري از تحصيل كرده هاي ما ناشناخته باقي مانده و جايگاه واقعي خود را نيافته است. بسياري از كتابداران ما دركتابخانه هاي عمومي و كتابخانه هاي دانشگاه ها يا مدرك ديپلم و زير ديپلم دارند و يا تحصيل كرده هاي رشته هاي ديگرند كه اطلاعي از تخصص لازم در اين رشته ندارند و بدون داشتن اطلاعات جامع از رشته كتابداري و ساير علوم، پشت ميز مي نشيند ومهم ترين كارشان برداشتن كتاب از قفسه ، گذاشتن آن در جاي اوليه اش، مهر زدن كارت ها و احتمالاً جريمه كردن كارت دانشجوياني است كه كتاب هاي به امانت برده را ديرتر از موعد بازگردانده اند.
    
    در بسياري از كتابخانه ها مراجعه كنندگان به محض ورود، به سمت كامپيوترها مي روند و سراغي هم از كتابدار نمي گيرند؛ در حالي كه بسياري از فارغ التحصيلان رشته كتابداري آن قدر بر حرفه خود مسلط هستند كه از حضور آنها در كتابخانه هاي تخصصي پزشكي، زبان هاي خارجي و مانند آن بهره مي برند.
    
    حتي به هنگام استخدام كتابدار هم مي بينيم كه از دانش آموختگان رشته هايي چون تاريخ، زبان هاي خارجه و ادبيات فارسي هم دعوت به شركت در آزمون مي شود و اين به عقيده خود كتابداران، توهيني مستقيم به اين رشته و فارغ التحصيلان آن است. زيرا همان گونه كه فارغ التحصيل رشته جغرافي نمي تواند مهندس شيمي باشد، فارغ التحصيلان رشته هاي غير كتابداري هم نمي توانند كتابدار خوبي از آب در آيند.
    
    با وجود قدمت تقريباً 60 ساله اين رشته در دانشگاه هاي ما، كتابداري هنوز در حد يك شغل است و نه حرفه اي كه بتواند افراد متخصص را درگير خود سازد. حضور كتابداران غير متخصص در بسياري از كتابخانه هاي كشور، واگذار كردن مسئوليت رياست كتابخانه ها به افراد غير رشته كتابداري، جامع و كامل نبودن اطلاعات درصد زيادي از كتابداران به دليل علاقه مند نبودن به اين رشته و يا كم توجهي به وظيفه كتابخواني و كم توجهي به نيازهاي هر روزه مراجعه كنندگان و امثال اين موارد، موجب شده كه كتابداري در ايران با وجود پيشرفت اين رشته تا مقطع دكتري، همچنان ناشناخته و پايين تر از جايگاه خود باقي بماند.
    
    در حالي كه بسياري از كتابداران غير حرفه اي در كتابخانه ها مشغول كار هستند و اطلاعات مورد نياز در زمينه هاي گوناگون علمي را ندارند و نيازهاي مراجعه كنندگان سنين گوناگون و تحصيل كرده هاي رشته هاي مختلف را نمي شناسند، چگونه مي توان انتظار داشت كه فرهنگ كتابخواني هم در كشور جا بيفتد و مردم به خواندن كتاب علاقه مند شوند؟
    
    از سوي ديگر، حقوق ناكافي و اندك كتابداران كه شغل فرهنگي دارند، موجب بي انگيزگي و بي علاقگي نسبت به حرفه كتابداري و كوتاهي در انجام كارهاي مربوط به اطلاع رساني مي گردد.
    
    
    
    كتابدار كيست؟
    
    كتابداري دانشي است كه به مطالعه و بررسي شيوه هاي گوناگون توليد دانش و گردآوري و دسته بندي منابع اطلاعاتي شامل نشريه، كتاب، لوح فشرده، اينترنت و وب مي پردازد.
    
    بخشي از اين دانش شامل سازماندهي و بازيابي منابع اطلاعاتي است. با ايجاد صنعت چاپ و گسترش كتابخانه ها در سراسر جهان، حجم دانشي كه توسط موسسات، مراكز دانشگاهي و آزمايشگاه ها توليد مي شود، گسترش زيادي پيدا كرد و به جايي رسيد كه نياز به دسته بندي و سازماندهي اطلاعات به وجود آمد. پس از آن، كتابداري گسترش يافت و زيرشاخه هاي مختلف پيدا كرد. به اين ترتيب كساني كه در اين حوزه، خدمات ارائه مي كردند، ناچار شدند اطلاعات تكميلي و تخصصي تري در اين مقوله كسب كنند. اين امر موجب شد تا اين رشته كم كم به عنوان يك رشته تخصصي وارد دانشگاه ها شود.
    
    به گفته كارشناسان، دانش كتابداري با توجه به روابط دوسويه اي كه با ديگر علوم دارد، به خوبي مي تواند به عنوان راهنماي ساير علوم، نقش برجسته اي ايفا كند.
    
    كتابداران با توجه به آموزش هاي علمي و عملي كه فرامي گيرند، مي توانند نقش بسيار موثري را در ياري رساندن به پژوهشگران داشته باشند. گرچه با تمام پيشرفت هايي كه صورت گرفته، كتابداري در ايران همچنان غريب است و از علوم ناشناخته به شمار مي رود، به گفته يكي از كارشناسان كتابداري، يكي از اساسي ترين مشكلات اين حوزه آن است كه كتابدار به شغلش به عنوان يك حرفه نگاه نمي كند، در حالي كه اگر بداند در نقش يك اطلاع رسان است، به خوب پي مي برد كه براي راهنمايي مخاطب خود، بايد حجم عظيمي از اطلاعات را داشته باشد. بنابراين نقش كتابدار به عنوان يك نقش بسيار محوري و اساسي در جامعه امروز ايراني به شمار مي رود. اگر تا 50 سال گذشته، كتابدار حلقه واسطي ميان بازار نشر و مراجعه كنندگان بود، امروز ديگر واسطه اي بين مراجعه كننده و منابع كتابخانه است.
    
    
    
    نظر كارشناسان
    
    در نشستي كه در مهرماه سال 85 با حضور كارشناسان مربوط به حوزه كتاب برگزار شد و خبر آن را خبرگزاري مهر منتشر كرد، به اين موضوع پرداخته شد كه كتابدار كيست؟ چرا ما به او نياز داريم و اصولاً آيا كتابداري در كشور ما يك شغل ضروري است يا مي توان آن را در شمار مشاغل عمومي و غير ضروري تعريف كرد؟
    
    آيا به همين دليل است كه در كتابخانه ها مسئولان براي صرفه جويي در بودجه هاي خود، اولين شغلي را كه حذف مي كنند، كتابداري است؟ چرا جامعه ما نگاهي تخصصي به اين حرفه ندارد؟ و اصولاً در جامعه اي كه كتابخواني، اولويتي ندارد و شمارگان كتاب در بهترين شرايط از 5 هزار بالاتر نمي رود و كتاب در سبد خريد خانواده ها اصلاً جايي ندارد، كتابداري چه جايگاهي مي تواند داشته باشد؟
    
    نوش آفرين انصاري، دبير اجرايي شوراي كتاب كودك در اين نشست گفت: جايگاه كتابداري را نگاه جامعه به كتاب و اطلاعات مشخص مي كند.
    
    به گفته انصاري، الان توقع جامعه نسبت به كتابداران تغيير پيدا كرده و توقع پاسخگويي در آنها به وجود آمده است، به طوري كه كتابداران نه تنها بايد مراقب مجموعه ها باشند، بلكه بايد كتاب را بشناسند و بتوانند با آن برخورد علمي كنند و آن را طبقه بندي و فهرست نويسي نمايند. در اين صورت متوجه مي شويم كه يكي از مهم ترين تخصص ها و سمت ها و مهم ترين گروه، به يقين كتابداران خواهند بود.
    
    انصاري در ادامه مي گويد: مشكلات موجود در حرفه كتابداري زياد است. تعداد فراواني از دانشجويان اين رشته وقتي كه تحصيلات خود را در دانشگاه تمام مي كنند، براي هميشه در كتابخانه ها منزوي مي شوند؛ در حالي كه نقش اصلي انجمن هاي مربوط، بازپروري، بازآموزي و انتقال انديشه هاي نو به آنها است.
    
    نورالله مرادي، مشاور رياست سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران هم در اين نشست به ضرورت حضور كتابدار و نقش اساسي و محوري او در كتابخانه ها اشاره كرد و گفت: در بعضي از كتابخانه ها كتابدار ظاهرا ً از دور خارج شده، به طوري كه مراجعه كننده خود، مستقيم به سراغ كتاب مي رود و از طريق سيستم نرم افزاري كتابخانه يا از طريق اينترنت با تمام دنيا تماس برقرار مي كند. در چنين احوالي به نظر مي رسد كه كتابدار، عضوي زايد از كتابخانه است در حالي كه اگر كتابدار نبود، آن نرم افزار كتابخانه و اينترنت هم ايجاد نمي شد تا مراجعه كننده به راحتي بتواند به منابع مورد نياز خود دسترسي پيدا كند.
    
    كامران فاني، مشاور علمي سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران نيز در باره جايگاه كتابداري در ايران و ضرورت حضور كتابدار در كتابخانه ها گفت: حتي اگر كارهاي اطلاع رساني، ماشيني تر و غير انساني تر شود، باز كتابدار را نمي توان حذف كرد، چون عنصر انساني هميشه عامل تعيين كننده است. فاني در باره علت اين موضوع افزود: جامعه جديد با گسترش اطلاعات نياز به كتابداران تحصيل كرده اي دارد كه فقط هم به يك دوره 4 ساله دانشگاه بسنده نكنند. چون مثلاً شما اين كار را در رشته شيمي مي توانيد انجام بدهيد، اما در كتابداري، درس هاي تكنيكي، فني، علمي و نظري آموخته مي شود، ولي دانش عمومي را كه يك كتابدار بايد داشته باشد، نمي آموزند.
    
    مشاور علمي سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران معتقد است كه: هر چقدر هم كه كتابدار، دانش عمومي بالايي داشته باشد، اما جامعه ما جامعه اي كنجكاو و پرسشگر نباشد، يعني به دنبال پاسخ نيازهاي خود نباشد، فايده اي ندارد.
    
    چون كتابدار، واسطه اي بين منابع اطلاعاتي و مراجعه كنندگان به كتابخانه است، اما اگر كششي از سوي مخاطب نبيند، تلاش او براي چه كسي فايده مند خواهد بود؟ طبيعي است در چنين شرايطي كتابدار هم انگيزه خود را براي خدمتگزاري، به روز كردن اطلاعات خود و پاسخگويي به سؤالات جامعه از دست مي دهد.
    
    
    
    جايگاه كتابدار در كتابخانه هاي ديجيتالي
    
    تحولات دهه هاي اخير در زمينه فناوري، به خصوص فناوري اطلاعات و ارتباطات، چنان سريع به وقوع پيوسته كه بسياري از رشته هاي علوم نتوانسته اند خود را به طور كامل با اين تحولات مطابقت دهند. وجود شبكه هاي بين المللي از جمله اينترنت موجب انتقال اطلاعات در كمترين زمان و با كمترين هزينه شده و هر فرد با امكانات رايانه اي مناسب به اطلاعات مورد نياز خود دسترسي پيدا خواهد كرد.
    
    بابك ماهرالنقش، كارشناس ارشد كتابداري درمقاله اي كه در شماره زمستان فصلنامه كتابداري به چاپ رسانده، در اين زمينه مي گويد: اين قبيل تحولات در علوم كتابداري و اطلاع رساني نيز بي تاثير نبوده و فناوري پيشرفته اطلاعات به طور وسيعي به اين حوزه راه يافته است. ماهرالنقش در اين مقاله به كتابخانه هاي ديجيتالي كه از مواهب فناوري پيشرفته اطلاعات است، اشاره مي كند و مي گويد: از دهه 1990 اين كتابخانه ها گسترش چشمگيري پيدا كرد و به همسو ساختن و روزآمد سازي كتابخانه هاي سنتي با نيازهاي كاربران پرداخت.
    
    ماهرالنقش در اين مقاله نوشته است: دسترس پذيري آسان اطلاعات براي استفاده كنندگان، سهولت در روزآمدسازي اطلاعات، ارائه اشكال جديد اطلاعات، كاهش هزينه ها و موارد ديگر دست به دست هم داده اند تا اهميت كتابخانه هاي ديجيتالي نمايان شود.حال با وجود افزايش اهميت كتابخانه هاي ديجيتالي ديگر چه نيازي به حضور كتابدار به عنوان اطلاع رسان باقي مي ماند؟
    
    زهرا حداد، كارشناس كتابداري، در اين خصوص معتقد است: در كشور ما تا ديجيتالي شدن كتابخانه ها راه زيادي باقي مانده است؛ اما اگر چنين اتفاقي هم بيفتد، نمي توان مهارت ها و توانايي ها و دانش افراد كتابدار را از نظر دور داشت. چرا كه حرفه كتابدار آن قدر مهم است كه در دانشگاه هاي برخي كشورها براي دانشجويان دكترا و فوق ليسانس، مشاور اطلاع رساني و كتابداري تعيين مي شود.
    
    فاطمه زرين كمر، كتابدار كتابخانه ملي ايران نيز مي گويد: شايد كتابخانه هاي ديجيتالي در ظاهر نياز به كتابدار را كم كند، اما اولاً در كشور ما هنوز فرهنگ اين مقوله جانيفتاده، چون بسياري از مراجعه كنندگان مقاطع ارشد و دكتري مي آيند و هنوز سرچ (جستجو) كردن را نمي دانند، و دوم اين كه حتي اگر جستجو را بدانند، كليد واژه ها را بلد نيستند و فقط موضوع كلي مورد جستجو خود را مي دانند.
    
    زرين كمر سپس مي گويد: اين كتابدار است كه كليد واژه ها را مي داند و بلد است جنبه هاي مختلف يك موضوع را آن قدر جستجو كند تا به مطلب مورد نظر مراجعه كننده خود برسد و آن را در اختيار او بگذارد تا به راحتي از آن استفاده كند.
    
    اگر كتابداران امروز در شرايط سختي به سر مي برند، دليلش آن است كه اهميت كتابداري در مديريت فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي و سياسي جامعه ما به خوبي فهم نشده است. چه، به گفته كارشناسان، ما هم اكنون خود را از شبكه هاي فعال اطلاعات جهان كنار كشيده ايم.
    
    تجربه يك كتابدار واقعي كمتر از تخصص يك اقتصاددان نيست؛ با اين تفاوت كه كتابدار با كالاي تازه و مهمي به نام اطلاعات رو به روست.
    
    اين كارشناسان بر ضرورت بازنگري در نگاهي كه جامعه به كتابدار و شغل كتابداري دارد و نيز بر پشتيباني مديريت فرهنگي كشور از موقعيت اين گروه تاكيد بسيار دارند.
    
    به عقيده برخي كتابداران، ديدگاه عوام و حتي تحصيل كرده هايي كه با اين رشته آشنايي ندارند، مهم نيست و نمي تواند تاثيري بر روي اين موضوع و بازار كار آن بگذارد؛ اما تا زماني كه ديدگاه هاي عموم براي اين گروه داراي اهميت نباشد، گروه كتابداري هرگز نخواهد توانست به جايگاه واقعي خود برسد و آن را در كشور ما بالاتر ببرد و نه مي تواند علاقه مندي به كتاب و كتابخواني را به مردم جامعه آموزش دهد. در صورتي كه انجام پذيرفتن همه اين موارد تا حد زيادي به برخورد كتابدار به عنوان يك اطلاع رسان بستگي دارد.
    
    بسياري از دانشجويان رشته كتابداري، اعتماد به نفس لازم را ندارند و رشته خود را بسيار كم و كوچك مي پندارند. حال آنكه كتابداري كه فنون كار خود را بداند، بر يكي از زبان هاي خارجي مسلط بوده، به روز باشد و به اهداف رشته خود معتقد، در نتيجه جامعه نيز به تدريج پذيراي كامل اين گروه خواهد شد.
    
    به طوري كه به گفته زهرا حداد، راه اندازي رشته كتابداري در دانشگاه هاي محروم ترين نقاط كشورمان، فعاليت هاي بي وقفه انجمن كتابداري كه حدوداً در سال 1379 تاسيس شده و نيز افزايش منابع علمي و پژوهشي اساتيد در اين زمينه در سال هاي اخير نشان دهنده آن است كه كتابداري نسبت به سال هاي پيش جايگاهي روشن تر و برجسته تر يافته است.