آموزش الفبای کتابداری
آموزش کتابداری
كتاب: يك رسانه گروهي است كه در آن مطالبي ضبط شده باشد، قابل انتقال باشد و بازيابي مطالب آن از نظر زمان و مكان محدود نباشد.
كتابخانه : باظهور اولين كتابت و كتاب،لزوم اختصاص مكاني براي بايگاني مطلب و در دسترس گذاشتن و نيز انتقال آن به نسلهاي آينده احساس گرديد كه امروزه نام كتابخانه برآن اطلاق مي شود و پويندگان دانش از اين همه بهره مي برند. كتابخانه نقش رابط در رساندن پيام از منبع اطلاعاتي ( نويسنده ) به گيرنده (خواننده ) را دارد. مجموعه كتابخانه و افرادي كه در آن به فعاليت اشتغال دارند، اين ارتباط را فراهم مي آورند.
كتابدار: كتابداري دانشي است كه به جمع آوري، سازماندهي و حفظ و نگهداري و توزيع دانش مدون مي پردازد . به اين ترتيب كار كتابدار از نظر حرفه اي تنظيم و سازماندهي آگاهيهاي انسان است، ليكن نظر به اين كه دانش به معني مطلق، وجود خارجي ندارد وظيفه ديگر كتابدار، آشنايي با اصول و مقررات مختلف اجتماعي و نيز بررسي تاثير دانش در جامعه است.
اجزاي كتاب:
براي اين كه بتوانيم از يك كتاب به ميزان كافي بهره مند گرديم نخست بايد با اجزاي آن آشنا شويم و به اهميت و نقش هر يك از بخشها در ارائه مطالب كتاب،آگاهي يابيم. اجزاء كتاب شناسنامه آن را تشكيل مي دهد و به ترتيب عبارتست از:
1- پوشش: محافظ كتاب در برابر گرد و خاك است و در پشت و يا يكي از لبه هاي آن تصويري از نويسنده به همراه مختصري از زندگينامه و آثار او چاپ مي شود. در لبه برگردان ديگر ، معمولا" براي جلب نظر خواننده توصيفي از محتواي كتاب ارائه مي شود. در لبه برگردان بعضي از كتب، گزيده هايي از نقدهاي مربوط به كتاب را كه در مجلات چاپ شده است مي توان مشاهده كرد.
2- جلد: اطلاعاتي از قبيل نويسنده( پديدآورنده )،عنوان كلي اثر،نام ناشر و ويرايش كتاب به دست مي دهد.
3- صفحه عنوان كوتاه يا نيم عنوان : عنوان اصلي كتاب، بدون ذكر توصيفي يا تكميلي با حروفي ريزتر از مطالب صفحه عنوان چاپ مي شود.
4- لوحه آغازين : صفحه اي است كه در آن تصويري از نويسنده و يا طرحي كه چكيده اي از محتواي كتاب به چاپ مي رسد.
5- صفحه عنوان: نخستين صفحه مهم ( از نظر خواننده و هم از نظر كتابدار) در شناسايي كتاب مي باشد و شامل تمام و يا بخشي از اطلاعات زير است:
الف) عنوان يا اسم كتاب.
ب) عنوان فرعي: عبارت توصيفي كه روشنگر عنوان اصلي است.
ج)نام نويسنده و معمولا" حاوي اطلاعاتي از قبيل موقعيت و درجه علمي اوست.
د) نام ويراستار ( در صورتي كه بيش از يك فرد نباشد)
ه) نام نگارگر يا مترجم ( در صورتي كه بيش از يك فرد نباشد)
و) نام نويسنده پيشگفتار
ز) ويرايش ( در صورتي كه ويرايش دوم به بعد باشد )
ح) مشخصات انتشار ( محل نشر، ناشر، تاريخ انتشار)
6- صفحه حقوق: صفحه حقوق در پشت صفحه عنوان قرار دارد و فاقد شماره است. در آن نام ناشر، چاپخانه، تاريخ انتشار، تعداد نسخ چاپ شده ( تيراژ) محل و دفعات چاپ نوشته مي شود. در مورد آثار ترجمه شده ، عنوان و نيز نام نويسنده يا نويسندگان به زبان اصلي و مترجم و ويراستار ذكر مي شود.
7- صفحه شاهد : شامل بيت يا عبارتي است كه متضمن انديشه اي والا مي باشدو پيوندي نزديك با محتواي كتاب دارد.
8- پيشگفتار: توسط همكار نويسنده و يا يكي از منتقدين سرشناس در آن حوزه نوشته مي شود و به بررسي نظرات و ديدگاه هاي نويسنده مي پردازد. پيشگفتار از چهر صفحه تجاوز نمي كند.
9- ديباچه : مطالب كوتاهي است و توسط نويسنده تهيه مي شود و در آن اهداف نوشته، دلايل نويسنده براي تاليف اثر و روند پژوهش و مراتب سپاسگذاري از افراد يا سازمان هايي كه در تدوين كتاب يا ور او بوده اند، بيان مي شود.
10- فهرست مندرجات : موضوعات كلي كتاب است كه در آثار غير داستاني،به صورت سرفصلها و فصلهاي ريز تنظيم مي شود.
11- مقدمه : بخش مهمي است كه پيش از آغاز متن كتاب تنظيم مي شود و در آن نويسنده چشم اندازهايي از اثر خويش از جمله زمينه تاريخي موضوع مورد تحقيق را فراروي خواننده قرار مي دهد.
شمارش عددي صفحات از مقدمه آغاز مي شود به جز اولين صفحه مقدمه كه عدد 1 به آن اختصاص مي يابد ولي نوشته نمي شود.
12- متن كتاب : فصول مختلف كتاب با توجه به نحوه ارائه آن درفهرست مندرجات،تنظيم مي شود.
13- يادداشت: اختصاص بخشي ( جدا از متن اصلي ) به يادداشت، بدان جهت صورت مي گيرد كه :
الف) خواننده بتواند به اطلاعات ديگري در آن زمينه دست يابد.
ب ) ارجاع به گونه اي باشد كه خللي در روند طبيعي پيشرفت مطالب فراهم نياورد.
براي هر يادداشت شماره يا علامتي در متن معين مي شود كه عينا" در بخش يادداشت درج مي گردد. يادداشت داخل متن پانويس نام دارد و بر دو گونه است ك
الف) پانويس ارجاعي
ب ) پانويس توضيحي
14- چكيده : چكيده فشرده اي از موضوعات فصل پيشين است كه در يك يا دو بند تنظيم و نوشته مي شود.
15- پيوست يا ضمائم : ضمائم اسناد و مدارك مربوط به فصول مختلف كتاب مانند جداول، نقشه ها ... و ساير مطالب مفيد است كه از متن استخراج مي شود.
16- كتابنامه : ثبت اطلاعات كتابشناختي منابع و مداركي كه نويسنده در تاليف اثر به طور مستقيم و يا غير مستقيم از آنها سود جسته است.
17- واژه نامه : سياهه اي از واژه هاي بيگانه و يا اصطلاحات فني برگرفته از متن است كه بطور الفبايي و به بخش پاياني كتاب افزوده مي شود.
18- نمايه : فهرست الفبايي موضوعات كلي و ريز و هم چنين نام اشخاص و اماكني كه در متن به آن ها اشاره شده است .
منابع كتابخانه
بطور كلي منابع كتابخانه در گروه هاي زير دسته بندي مي شوند:
1- مجموعه كتاب هايي كه امانت داده مي شود
2- نشريات ادواري و روزنامه ها
3- كتابهاي مرجع : به منابعي اطلاق مي شود كه فشرده اي از اطلاعات مختلف را سازماندهي كرده و موجب دستيابي سريع خواننده به داده ها مي گردد.
الف) واژه نامه ها : اطلاعاتي در مورد معاني واژه ها،اشتقاق،تلفظ،هجابندي و كاربرد روزمره آنها بدست مي دهد.
ب) دايره المعارفها و دانشنامه ها : شمه اي از موضوع را كه شامل تعريف،تشريح،زمينه و منابع كتابشناختي است در اختيار خواننده قرار مي دهد.
ج) كتابشناسي ها : مجموعه اي از اطلاعات كتابشناختي منابع مختلف است.
د) نمايه : راهنماي دستيابي به اطلاعات پراكنده و ريز مطالب نشريات ادواري و ساير مواد.
ه ) دستنامه ها : مجموعه اطلاعات فشرده و خاص و معمولا" كاربردي درباره موضوعات مختلف است.
و) فرهنگ هاي شرح حال: مجموعه اي از مطالبي است كه درباره زندگي افراد نوشته شده است.
ز) اطلسها: كتابي است حاوي نقشه،لوحه و نمودار كه شامل متن توضيحي يا فاقد آن است.
ح) فرهنگ هاي جغرافيايي: يك واژه نامه كه در آن نام اماكن به ترتيب الفبايي منظم شده و توصيف هر يك در مقابل آن ها آمده است.
4- جزوات و بريده روزنامه ها
5- مواد ديداري و شنيداري:
الف) تصاوير و نقشه ها
ب) اسلايد
ج) فيلم استريب
د) فيلم
ه) ميكروفيلم
و) ميكروفيش
ز) صفحه،نوار ريل يا كاست
ح) كره جغرافيايي و نمونه ها
انتخاب كتاب
از جمله وظايف مهم كتابدار انتخاب و تهيه مواد كتابخانه است به گونه اي كه بتواند براي هريك از مراجعان به كتابخانه مفيد و ارزشمن باشد.
ابزار انتخاب كتاب
1- كتابشناسي هاي ملي و تجارتي
2- كتابنامه هاي برگزيده و نقد و بررسي هاي كتابهاي تازه كه يا در روزنامه ها،راديو،تلويزيون،آگهي و معرفي مي شوند و يا به صورت مجموعه هايي گردآوري و در دسترس قرار مي گيرند.
فهرستنويسي
برگه مخصوص فهرستنويسي 5/7 × 5/12 سانتيمتر است كه سوراخي در پايين آن وجود دارد متن هر برگه از دو قسمت تشكيل مي شود. قسمت اول را كه شامل نام مولف،نام كتاب،وضعيت نشر،تعداد صفحات و ساير مشخصات فيزيكي است كه كتاب را توصيف مي كند فهرستنويسي توصيفي و قسمت دوم را فهرستنويسي تحليلي مي گويند كه به وسيله آن كتاب از طرق مختالف به خواننده معرفي مي شود.
هر كتاب داراي چندين برگه است كه اولين برگه اي كه براي كتاب ساخته مي شود برگه مادر يا برگه سرشناسه خوانده مي شود زيرا شامل همه مشخصات كتاب است. تعداد برگه هايي كه براي كتاب تهيه مي شود بستگي به تعداد شناسه هايي دارد كه در فهرست تحليلي ذكر شده است.
رده بندي
رده بندي ديويي : اين رده بندي فلسفي و منطقي است و در آن كليه دانش هاي بشري به ده قسمت تقسيم شده است:
000 كليات
100 فلسفه
200 دين
300 علوم اجتماعي
400 زبان
500 علوم خالص
600 علوم عملي
700 هنر
800 ادبيات
900 تاريخ و جغرافيا
سپس هر يك از اين رده ها به رده ديگر و هر رده باز به ده رده ديگر تقسيم مي شود و اين تقسيم بندي كلي بعدا" با استفاده از ارقام اعشاري به موضوع هاي خاص تر تعميم داده مي شود.
برگه آرايي
كليه قواعدي كه براي برگه آرايي برگه هاي لاتين نوشته شده است با استفاده از روش كلمه به كلمه است. در زبان هاي لاتين حد كلمات را مي توان به سادگي مشخص كرد زيرا حروف الفباي لاتين از حروف متصله است و حروف منفصله در اين الفبا وجود ندارد. بنابراين فاصله بين دو حرف الفبا نشان دهنده پايان يك كلمه و شروع كلمه بعدي است. الفباي فارسي از 25 حرف متصله و 7 حرف ممنفصله تشكيل شده است. در فارسي به علت وجود حروف منفصله مهمترين مساله كه تشخيص حد كلمات است با اشكال روبروست و برگه آرا و مراجعه كننده هر دو بايد به دستور زبان فارسي تسلط داشته باشند.
ü كليه شناسه ها( مولف، موضوع، عنوان ) را بدون در نظر گرفتن نوع شناسه به ترتيب الفبا مرتب كنيد.
ü علائمي را كه قبل، بعد يا در اطراف حروف، كلمات يا عبارات وجود دارد و يا هرگونه علامت نقطه گذاري را كه جزئي از عنوان كتاب، نام سازمان ها و موسسات و يا موضوع هستند ناديده بگيريد مگر در مورد نام شخص كه در آن ويرگول حد نام خانوادگي را مشخص مي كند.
ü حرف تعريف عربي«ال» در صورتي كه در اول مدخل قرار بگيري در ترتيب الفبا به حساب نمي آيد ولي در وسط عبارت محسوب مي شود.
ü «آ» از نظر ترتيب الفبا قبل از «الف» قرار مي گيرد.
ü همزه معمولا" روي سه پايه الف،واو و يا قرار مي گيرد.
· همزه مكسور يا ما قبل مكسور كه به صورت «ئ » نوشته مي شود از نظر الفبا نيزنيز «ي» به حساب مي آيد.
· همزه مفتوح يا ما قبل مفتوح كه به صورت الف نوشته مي شود از نظر الفبا نيز الف به حساب مي آيد.
· همزه مضموم يا ما قبل مضموم كه به صورت واو نوشته مي شود از نظر الفبا نيز واو محسوب مي شود.
· هرگاه همزه در آخر كلماتي كه به الف ممدود ختم مي شود قرار گيرد از نظر ترتيب الفبا به حساب نمي آيند. مانند : ابتداء = ابتدا
· همزه در آخر كلمات هرگاه حالت اضافه داشته باشد از نظر ترتيب الفبا «ي» حساب مي شود هرگاه همزه در آخر كلمه روي « هاي » غير ملفوظ قرار بگيرد همزه به حساب نمي آيد.
مثال : ابتداء كار = ابتداي كار
خانه من = خانه من
ü علايم را همانطور كه معمولا" خوانده مي شوند از نظر ترتيب الفبا به زباني كه بقيه عنوان نوشته شده است بخوانيد و به حساب بياوريد.
مثال: × ضربدر + بعلاوه % درصد
ü در مواردي كه كه ارقام به عدد نوشته شده باشد نه حروف،بههمان ترتيب كه تلفظ مي شوند بخوانيد و به حروف حساب كنيد.
· هرگاه اعداد،تاريخ يا دوره خاصي را برسانند آن ها را بر حسب تاريخ برگه آرايي كنيد.
· گاهي اعداد ترتيب واقع شدن حادثه اي را مي رساند در اين صورت نيز بايد آنها را نه برحسب الفبا بلكه به اعتبار عددي منظم كرد.
ü در برگه آرايي نام خانوادگي فقط نام خانوادگي شخص با كليه حروف شناسه هاي ديگر مقايسه مي شود و نام كوچك مورد مقايسه قرار نمي گيرد. در نام هاي خانوادگي مركب عنصر يا عناصر اضافه شده را نيز در ترتيب الفبايي در نظر بگيريد.
ü تاليف هاي مختلف يك نويسنده را به ترتيب الفباي عنوان برگه آرايي كنيد.
ويرايش هاي مختلف يك كتاب از يك نويسنده واحد را به ترتيب تاريخ انتشار يا ويرايش منظم كنيد.
رده بندي كنگره آمريكا
رده بندي كتابخانه كنگره از حروف الفبا و عدد تشكيل مي شود . رده هاي كلي را حروف الفبا تشكيل مي دهند كه طبعا" در برگه آرايي بايد تقدم و تاخر الفبايي آن ها حفظ شود. اين رده هاي كلي ممكن است با يك حرف الفباي ديگر تلفيق شود و رده فرعي تري را بسازد و گاه نيز ممكن است سه حرف باهم تلفيق شود كه بايد تقدم و تاخر حروف مراعات شود. در اين رده بندي بر خلاف ديوئي ارقام، ترتيبي است نه اعشاري،بنابراين در هر حرف يا حروف الفبا اعداد كوچكتر قبل از اعداد بزرگتر واقع مي شود گاه ممكن است بعد از اعدا ترتيبي اعداد اعشاري بيايد. ويرايش هاي مختلف يك كتاب و نيز شماره هاي سالنامه ها و غيره در نظام كنگره آمريكا غالبا" به وسيله سال از يكديگر جدا مي شوند.
آماده سازي كتاب
آماده سازي كتاب براي قفسه عبارت است از كارهائي كه بعد از فهرستنويسي و رده بندي كتاب و قبل از قرار دادن كتاب روي قفسه بايد انجام داد. اين كارها عبارتند از:
1- تهيه برگه گردش كتاب
2- جيب كتاب: معمولا" 5/9 × 5/8 است و در قسمت پايين داخل جلد كتاب يا صفحه آخر كتاب چسبانده مي شود و درون آن برگه يا برگه هاي كتاب قرار مي گيرد.
3- برگه سررسيد: به ابعاد 5/12 × 5/7 تهيه مي شود و از جنس كاغذ است محل قرار گرفتن آن در آخرين صفحه كتاب يا روي دروني جلد كتاب است.
4- برگه خواننده: معمولا" به اندازه 5/12 × 5/7 سانتيمتر است مشخصات روي آن شامل شماره عضويت،نام و نام خانوادگي عضو است.
5- نوشتن شماره راهنما در عطف كتاب: محل شماره راهنما در قسمت عطف كتاب و به فاصله 5/3 تا 4 سانتيمتر از پايين كتاب است.
6- مهركردن كتاب
7- روكش كردن كتاب
شيوه امانت دادن كتاب
معمولا" دو روش براي وام دادن كتاب متداول است:
1- روش يك برگه اي: فقط از يك برگه كتاب استفاده مي شود. اين برگه به ترتيب تاريخ برگشت كتاب و در هر تاريخ برحسب نويسنده،برگه آرايي مي شود.
2- روش دو برگه اي: در اين روش از دو برگه كتاب استفاده مي شود. اين دو برگه معمولا" در دو رنگ متفاوت تهيه مي شود. يكي از برگه ها ( معمولا" سفيد ) برحسب تاريخ برگشت كتاب برگه آرايي مي شود و براي بازخواست كتابهاي دير رسيده به همان ترتيب كه در روش يك برگه اي گفته شد،مورد استفاده قار مي گيرد و برگه ديگر (معمولا" زرد رنگ) برحسب شمارهرده بندي كتاب مرتب مي گردد.
3- برگه خواننده: در هريك از دو نظام وام دهي كه از يك برگه ديگر به نام برگه خواننده نيز مي توان استفاده كرد. بدين صورت كه تاريخ برگشت كتاب علاوه بر روي برگه كتاب روي برگه خواننده هم منعكس شود. اين برگه به وام گيرنده برگردانده مي شود و خواننده موظف است هنگام بازگرداندن كتاب برگه خود را نيز ارائه دهد.
منابع:
1- كتاب شيوه هاي بهره گيري از كتابخانه و منابع آن نوشته ايرج صبا
2- خدمات فني نوشته پوري سلطاني
برگرفته از سایت نهاد کتابخانه های عمومی خراسان جنوبی
حسین یاری فیروزآباد